Giá trị nổi bật toàn cầu
Khái quát
Thiền phái Trúc Lâm được các vua Trần sáng lập vào thế kỷ XIII, trong đó Phật hoàng Trần Nhân Tông giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Tên gọi “Trúc Lâm” có nghĩa là “rừng trúc”. Thiền phái bắt nguồn từ cảnh quan núi thiêng thuộc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc. Tư tưởng Trúc Lâm dung hòa Phật giáo Đại thừa với đạo đức Nho giáo, vũ trụ quan Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa của người Việt, trên nền tảng các giá trị chung về hòa bình, hòa giải và hòa hợp.
Hệ thống đền chùa, am tu hành, đường hành hương, bia đá, mộc bản và các địa điểm linh thiêng tại 12 hợp phần ghi dấu toàn bộ tiến trình phát triển của Thiền phái Trúc Lâm, từ khi hình thành, định hình tổ chức đến quá trình phục hưng và trao truyền cho tới ngày nay. Được vun đắp qua nhiều thế kỷ thực hành tín ngưỡng, những địa điểm này vẫn là nơi sinh hoạt tôn giáo và hành hương, cho thấy truyền thống Trúc Lâm tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống tinh thần và văn hóa của người Việt trong nước cũng như ở nước ngoài.
Quần thể tiêu biểu cho sự gắn kết giữa nhà nước, tôn giáo và người dân. Qua nhiều thế kỷ, cách con người sử dụng tài nguyên và thích ứng với tự nhiên đã góp phần tạo nên cảnh quan linh thiêng còn hiện hữu đến ngày nay. Điều này thể hiện rõ qua việc lựa chọn vị trí xây dựng các công trình thờ tự trên sống núi, trong thung lũng, ven sông hay bên các khối đá tự nhiên. Đây đều là những nơi có địa hình, địa chất thuận lợi và có sẵn nguồn tài nguyên tại chỗ.
Tiêu chí (iii)
Các di tích khảo cổ và công trình kiến trúc trong quần thể là minh chứng đặc biệt cho những giai đoạn phát triển của Thiền phái Trúc Lâm. Dòng Thiền mang đậm bản sắc Việt Nam này hình thành vào thế kỷ XIII với sự góp sức của các vua Trần, hoàng tộc và các bậc cao tăng, tiêu biểu là Phật hoàng Trần Nhân Tông.
Thông qua sự dung hòa giữa Phật giáo Đại thừa, Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa, Thiền phái Trúc Lâm đã góp phần tạo dựng nền tảng tinh thần cho sự phát triển của quốc gia Đại Việt độc lập, bồi đắp sức mạnh của xã hội Việt Nam và gìn giữ hòa bình trong bối cảnh thế giới nhiều biến động ở thế kỷ XIII.
Tiêu chí (vi)
Quần thể gắn trực tiếp với sự ra đời và lan tỏa của Thiền phái Trúc Lâm. Các nghi lễ, lễ hội và hoạt động hành hương vẫn tiếp diễn tại những địa điểm linh thiêng, cho thấy sức sống bền bỉ của triết lý đề cao việc tu dưỡng bản thân, sống hài hòa với thiên nhiên, yêu chuộng hòa bình và nuôi dưỡng lòng nhân ái.
Đặc biệt, Thiền phái Trúc Lâm đề cao tinh thần nhập thế, khuyến khích người tu hành và Phật tử tích cực tham gia vào đời sống của người dân và công việc của đất nước. Tư tưởng và ảnh hưởng của thiền phái còn được lưu truyền qua kinh sách, truyện kể, thơ ca, văn học dân gian, truyền thuyết và những bộ mộc bản quý hiếm khắc chữ Hán, chữ Nôm.
Tính toàn vẹn
Mười hai hợp phần của di sản phản ánh đầy đủ tiến trình phát triển của Thiền phái Trúc Lâm. Tại núi Yên Tử, các ngôi chùa cổ và di tích khảo cổ ghi dấu buổi đầu hình thành thiền phái. Chùa Vĩnh Nghiêm và quần thể di tích, danh thắng Côn Sơn – Kiếp Bạc là những minh chứng cho quá trình định hình và củng cố tổ chức của dòng Thiền này. Các văn khắc, di vật và nghi lễ còn lưu giữ dấu ấn của quá trình hệ thống hóa tư tưởng Trúc Lâm. Khi đặt trong mối liên hệ với nhau, các hợp phần thể hiện đầy đủ các phương diện lịch sử, tâm linh và địa lý của thiền phái, từ nơi khởi nguồn, quá trình lan tỏa đến ảnh hưởng còn duy trì ngày nay.
Di sản giữ được tính toàn vẹn về cảnh quan, chức năng và mối liên hệ giữa các hợp phần. Các hoạt động tôn giáo, tập quán trông coi di tích của cộng đồng và hệ thống khu vực bảo vệ được xác lập theo pháp luật cùng góp phần duy trì tính toàn vẹn này.
Để tăng cường bảo vệ di sản, cần ngăn chặn mọi hoạt động khai thác cát và tình trạng khai thác than trái phép ở khu vực thượng nguồn thuộc các vùng đệm. Cần xử lý tình trạng nước thải sinh hoạt và phân bón từ đất nông nghiệp theo dòng chảy vào sông, gây ảnh hưởng đến nguồn nước. Việc hoàn thiện bản đồ khảo cổ tổng thể của khu vực Yên Tử cũng sẽ tạo cơ sở cho công tác nghiên cứu và bảo tồn về lâu dài.
Tính xác thực
Suốt nhiều thế kỷ, dãy Yên Tử được tôn kính và gìn giữ như vùng đất thiêng của Thiền phái Trúc Lâm. Sự tôn kính ấy thể hiện qua việc bảo tồn các công trình tôn giáo, duy trì các nghi lễ, lễ hội và trao truyền giáo lý qua nhiều thế hệ. Kết quả nghiên cứu khảo cổ cùng các nguồn tư liệu như chính sử, kinh sách, văn bia, bản đồ và văn khắc là cơ sở xác thực giá trị của di sản.
Ý nghĩa của mỗi hợp phần gắn với vị trí ban đầu, chức năng tâm linh, hình thức kiến trúc và việc duy trì các hoạt động truyền thống. Phần lớn các công trình vốn được xây dựng để thờ Phật, giảng dạy giáo lý, thờ phụng tổ tiên hoàng tộc, tôn vinh các anh hùng dân tộc hoặc tưởng niệm những sự kiện lịch sử. Đến nay, cộng đồng vẫn tiếp nối các hoạt động ấy, qua đó gìn giữ mối gắn bó tinh thần giữa con người và cảnh quan.
Việc phục dựng một số công trình kiến trúc trong thời gian gần đây tuân thủ nghiêm ngặt các quy định quốc gia về bảo tồn, sử dụng kỹ thuật xây dựng truyền thống cùng các vật liệu như đá cát kết hạt thô, sa thạch, đất nung và gỗ địa phương. Qua các thời kỳ, những tổn thất do chiến tranh và sự xuống cấp tự nhiên đã khiến việc trùng tu trở nên cần thiết. Các đợt trùng tu cũng cho thấy sự tiếp nối của truyền thống kiến trúc và đời sống tâm linh Việt Nam. Trong thời gian tới, cần triển khai quy trình bảo tồn có hệ thống và cải tiến kỹ thuật trùng tu để gìn giữ tính xác thực của các công trình kiến trúc, di tích khảo cổ và những yếu tố liên quan.
Yêu cầu về bảo vệ và quản lý
Di sản thuộc sở hữu của Nhà nước Việt Nam. Theo hồ sơ di sản, cơ sở pháp lý cho công tác bảo vệ bao gồm Luật Di sản văn hóa số 21/2001/QH10 ngày 29/6/2001, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa số 32/2009/QH12 ngày 18/6/2009 và Nghị định số 98/2010/NĐ-CP ngày 21/9/2010 của Chính phủ. Hồ sơ cũng nêu các quyết định của Chính phủ về phạm vi và ranh giới các khu vực bảo vệ di tích, bảo vệ cảnh quan, cùng Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Luật Lâm nghiệp năm 2017 và Luật Du lịch năm 2017. Các hợp phần của di sản nằm trong phạm vi các di tích quốc gia đặc biệt, khu rừng được bảo vệ, vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt.
Quần thể thuộc thẩm quyền quản lý của Ủy ban nhân dân ba tỉnh. Ban Quản lý Yên Tử chịu trách nhiệm quản lý chung theo một kế hoạch có tính ràng buộc pháp lý. Chính phủ và chính quyền các tỉnh cam kết bảo vệ di sản và hỗ trợ kinh phí cho công tác này. Việc quản lý cần bảo đảm cộng đồng địa phương được tham vấn đầy đủ và có thể tham gia một cách thực chất.
Di sản và vùng đệm có một số nguy cơ tiềm ẩn, song tại thời điểm đánh giá, chưa có nguy cơ nào ở mức nghiêm trọng hoặc cần xử lý khẩn cấp. Các biện pháp bảo đảm an ninh, an toàn sẽ tiếp tục được tăng cường, đặc biệt đối với các bộ mộc bản.
Trước triển vọng lượng khách tham quan gia tăng, cần tổng hợp các hoạt động du lịch và dự báo lượng khách để xây dựng một kế hoạch quản lý du lịch chính thức. Công tác thuyết minh và giới thiệu di sản cũng cần được phát triển theo một mạch nội dung xuyên suốt, giúp người tham quan hiểu vai trò của từng địa điểm trong quá trình hình thành, phát triển và lan tỏa của Thiền phái Trúc Lâm.
